Oświetlenie strefy wysokiego ryzyka ma zapewnić bezpieczeństwo osobom uczestniczącym w potencjalnie niebezpiecznym procesie lub znajdującym się w niebezpiecznej sytuacji oraz umożliwić prawidłowe przeprowadzenie procedury zatrzymania procesu po zaniku oświetlenia podstawowego.
Stosuje się je tam, gdzie nawet krótkotrwała utrata widoczności może doprowadzić do wypadku, uszkodzenia urządzeń albo niekontrolowanego przebiegu procesu technologicznego. Nie wystarczy więc zapewnienie poziomu oświetlenia przyjmowanego dla dróg ewakuacyjnych lub stref otwartych.
Projektowanie rozpoczyna się od analizy zagrożeń i czynności operatora, a nie od wyboru oprawy. Trzeba określić obszar wymagający ochrony, rzeczywistą płaszczyznę zadania, wymagane natężenie oraz czas potrzebny do osiągnięcia stanu bezpiecznego. Wyjaśniamy, jak wyznaczyć taką strefę, jakie wymagania stawia norma PN-EN 1838:2025 i na co zwrócić uwagę podczas doboru opraw oraz sposobu ich zasilania.
Czym jest strefa wysokiego ryzyka?
Zgodnie z normą PN-EN 1838:2025 strefa wysokiego ryzyka jest częścią oświetlenia ewakuacyjnego, której zadaniem jest zapewnienie bezpieczeństwa osobom uczestniczącym w potencjalnie niebezpiecznym procesie lub znajdującym się w niebezpiecznej sytuacji.
Jego celem jest również umożliwienie prawidłowego przeprowadzenia procedury zatrzymania lub zakończenia procesu, tak aby ograniczyć ryzyko dla operatorów, innych pracowników oraz osób przebywających w obiekcie.
Strefy takie wyznacza się m.in. przy maszynach z ruchomymi elementami, piecach, urządzeniach technologicznych oraz instalacjach, w których występuje wysoka temperatura, ciśnienie lub inne zagrożenie.
Strefą może być całe stanowisko albo tylko panel sterowniczy, zawór odcinający czy obszar wykonywania określonej czynności. Decydujące znaczenie mają skutki utraty światła, a nie sama obecność maszyny.
Uwaga: Oświetlenia strefy wysokiego ryzyka nie należy utożsamiać z oświetleniem zapasowym, które służy do kontynuowania normalnej działalności po zaniku zasilania.
Jakie są wymagania dla stref wysokiego ryzyka?
Oświetlenie musi zapewniać na płaszczyźnie zadania co najmniej 10% wymaganego utrzymywanego natężenia dla danej czynności, ale nie mniej niż 15 lx, równomierność minimum 1:10 oraz pełną wymaganą wartość stale albo w czasie nieprzekraczającym 0,5 s.
Próg 15 lx jest wartością minimalną. Jeżeli oświetlenie podstawowe stanowiska powinno zapewniać 500 lx, w trybie awaryjnym wymagane będzie co najmniej 50 lx. Przy czynności wymagającej 100 lx nadal trzeba zapewnić minimum 15 lx. Wartość należy sprawdzać na rzeczywistej płaszczyźnie zadania, np. pulpicie, panelu lub zaworze, a nie automatycznie na poziomie podłogi.
Czy wiesz, że…
Równomierność oświetlenia określa stosunek minimalnego natężenia oświetlenia do jego maksymalnego natężenia na określonej powierzchni. Parametr ten pozwala ocenić, czy światło jest rozłożone w sposób zapewniający odpowiednią widoczność na całym obszarze pracy. Sama wysoka wartość średniego natężenia oświetlenia nie gwarantuje bowiem odpowiednich warunków, jeśli na danej powierzchni występują znaczne różnice w poziomie oświetlenia.
Oświetlenie nie powinno powodować szkodliwych efektów stroboskopowych, szczególnie w przypadku oświetlania maszyn z elementami ruchomymi. Efekt taki może powodować, że poruszający się element będzie sprawiał wrażenie nieruchomego lub będzie wydawał się poruszać w sposób inny niż w rzeczywistości. Należy również ograniczyć ryzyko olśnienia, które mogłoby utrudniać bezpieczną obsługę urządzenia. Minimalny wskaźnik oddawania barw Ra 40 umożliwia natomiast rozpoznawanie oznaczeń i barw bezpieczeństwa.
Czas działania oświetlenia powinien obejmować cały okres występowania zagrożenia. Nie powinien być więc określany wyłącznie na podstawie czasu potrzebnego do zatrzymania procesu – zagrożenie może utrzymywać się również po jego zatrzymaniu. Wymagany czas działania należy ustalać na podstawie oceny ryzyka oraz charakteru procesu, z uwzględnieniem wszystkich czynności niezbędnych do bezpiecznego zakończenia pracy i usunięcia zagrożenia.
Jak odpowiednio zaprojektować oświetlenie w strefie wysokiego ryzyka?
Projektowanie obejmuje analizę zagrożeń, wyznaczenie obszaru i płaszczyzn zadania, obliczenia fotometryczne oraz pomiary gotowej instalacji.
- Przeanalizuj proces
Ustal skutki zaniku światła, czynności operatora, położenie elementów sterujących i czas potrzebny do osiągnięcia stanu bezpiecznego. - Wyznacz obszar i płaszczyzny zadania
Obejmij oświetleniem stanowisko oraz miejsca, pomiędzy którymi operator przemieszcza się podczas procedury. Płaszczyzna zadania może być pozioma, pionowa albo nachylona. - Wykonaj obliczenia fotometryczne
Korzystaj z gotowych plików fotometrycznych opraw przygotowanych przez producenta oświetlenia awaryjnego. Uwzględnij wysokość montażu, współczynnik utrzymania, zacienienie, równomierność i olśnienie. - Zweryfikuj instalację
Zasymuluj zanik zasilania, sprawdź czas zadziałania i zmierz natężenie na wyznaczonych płaszczyznach. Operator musi być w stanie rozpoznać elementy sterujące i wykonać procedurę bez używania dodatkowego źródła światła.
Jak dobrać oprawy do strefy wysokiego ryzyka?
Oprawy dobierane są według parametrów osiąganych w trybie awaryjnym, warunków środowiskowych, sposobu zasilania i wymaganej autonomii – nie według samej mocy ani nominalnego strumienia.
Producent powinien udostępnić strumień i rozsył światłości dla zasilania awaryjnego. Trzeba także sprawdzić temperaturę pracy, IP, IK oraz odporność na wilgoć, pył, drgania i substancje chemiczne. Punktem wyjścia mogą być oprawy awaryjne do przestrzeni produkcyjnych. Przykładem rozwiązania przeznaczonego do trudnych warunków przemysłowych jest oprawa ITECH, dostępna m.in. w wykonaniu IP65 i wersji COLD.
Oprawa musi współpracować z przyjętym sposobem zasilania – jako element systemu autonomicznego albo systemu zasilanego centralnie – oraz utrzymywać wymagane parametry przez cały zadeklarowany czas. W rozbudowanych instalacjach warto uwzględnić autotest i centralne monitorowanie.
Podsumowanie
Skuteczne oświetlenie strefy wysokiego ryzyka wynika z analizy konkretnego procesu, a nie z zastosowania oprawy o możliwie dużej mocy. Projekt wymaga oceny zagrożeń, wyznaczenia płaszczyzn zadania, właściwego doboru opraw i sposobu zasilania oraz potwierdzenia parametrów obliczeniami i pomiarami.
Ze względu na zakres wymagań projekt warto realizować ze wsparciem specjalistów. W TM Technologie wykorzystujemy swoją wiedzę i doświadczenie, aby wspierać projektantów w doborze oraz rozmieszczeniu opraw i weryfikacji przyjętych rozwiązań. Pomoc można uzyskać w ramach usługi projektowej TM Technologie.
Gotową instalację należy następnie testować i konserwować zgodnie z PN-EN 50172:2025-04. Ponownej oceny wymaga każda zmiana maszyny, układu stanowiska lub procedury technologicznej, która może wpływać na warunki wykonywania czynności, zakres zagrożenia lub wymagania dotyczące oświetlenia.
Dobór odpowiednich opraw to jednak nie wszystko. Równie istotne jest ich prawidłowe rozmieszczenie, tak aby zapewnić wymagany poziom oświetlenia na drogach ewakuacyjnych i w strefach wymagających szczególnej ochrony. Więcej na ten temat przeczytasz w artykule Jak rozmieścić oświetlenie awaryjne?.
Po wykonaniu instalacji warto również zweryfikować jej parametry w praktyce. Z artykułu Jak mierzyć oświetlenie awaryjne? dowiesz się, jak przeprowadzać pomiary i na co zwrócić uwagę podczas oceny oświetlenia awaryjnego.
Wkład merytoryczny: Bartosz Zawłocki TM TECHNOLOGIE
Opracowanie: Marketing TM TECHNOLOGIE
Dowiedz się więcej o naszych produktach
